آبشار استهبان یکی از زیباترین آبشارهای منطقه است. این آبشار در سال 1335 خورشیدی به همت حقیقت بخشدار آن زمان استهبان و به معماری حاج حسین بنا (معمارپور) و سنگ تراشی حاج احمد علی دژ ساخته شده است. دارای شانزده پله می باشد که با ریزش مداوم آبی زلال و گوارا که از چشمه های کوههای استهبان جاری می شود، زیبایی و طراوت خاصی بدانجا بخشیده است. این آبشار در سمت جنوبی استهبان در حاشیه بلوار قرار دارد. مسافرانی که راهی طولانی در پیش دارند و عازم سیرجان، بندرعباس، کرمان و زاهدان هستند ساعتی توقف نموده و خستگی راه را از تن بیرون می کنند. آبشار استهبان به جای آسیاب سومی و با استفاده از جدول تنوره آن در محوطه باغ ملی ساخته شده است.

آتشکده ساسانی غمپ

در 40 کیلومتری باختر استهبان و در مسیر جاده استهبان- شیراز، در حاشیه «خرمن کوه» منظرگاه بسیار زیبایی وجود دارد که به آن «غمپ آتشکده» می گویند. در واقع غمپ به تالاب بسیار زیبا و دلنشینی گفته می شود که آب زلال و گوارایی از چشمه های متعددی در خود می جوشد و استخر طبیعی مصفایی را پدید آورده است.

در سمت چپ غمپ و درست آن طرف جاده، سنگی چهارگوش و یکپارچه به بلندای تقریبی دوگز استوار و محکم ایستاده و خود را از حوادث بی شمار روزگار مصون و محفوظ نگه داشته است. روی یکی از سطوح آن دایره ای حجاری کرده اند که از نقوش دورن آن چیزی بر جای نمانده است. در راس آن گودال کوچکی است که احتمالاً آتشگاه این آتشکده بوده است. این سنگ متعلق به آتشکده دوره ساسانیان است که پاره ای از زردتشتیان پارس در اینجا سکونت داشته و آیین های مذهبی خود را به انجام می رسانده اند. آثاری که در تپه های اطراف به جا مانده و همچنین سنگ نوشته های به دست آمده، گواه این مدعاست. در ختان «مورد MURD» که یکی از انواع درختان مورد تقدس زردتشتیان است در سراسر منطقه دیده می شود و با این که در دل زمین های کشاورزی دهقانان قرار دارد ولی کندن و از ریشه درآوردن آنها را جایز نمی دانند. مجموعه غمپ و آتشکده ساسانی تنگ کرم (تنگ کرم یکی از روستاهای نزدیک به آتشکده است) یادآور آتشکده با عظمت فیروزآباد پارس است.

پس از پیروزی اسلام، این مکان تحول و دگرگونی یافت و روبه فراموشی نهاد. در اذهان مردم منطقه این سنگ به سنگ قنبر، غلام مولاعلی (ع) شهرت دارد. در مجاورت سنگ تعداد بی شماری چشمه روان است که به آن « چل چشمه» گویند.

پیر آشکده PIR ASKADA

در نزدیکی روستای «رونیز سفلی» و با فاصله تقریبی یک فرسنگ از غمپ آتشکده، آرامگاهی وجود دارد که به « پیر آشکده» شهرت دارد. روایات گوناگونی وجود دارد مبنی براین که اینجا آرامگاهی است متعلق به پیری به نام «آشکار» عده ای دیگر معتقدند که متعلق به پیری است از بزرگان و خدمتگزاران آتشکده.

آسیاب های آبی

در گذشته، مردم استهبان با استفاده از شیب تند زمین و آب فراوانی که از چشمه های «قهری»، «پازهری»، «مرخنه» و «بک بکو» سرازیر می شده و آنها را به یک جدول اصلی هدایت می کرده اند. یازده آسیاب آبی در مسیر این آبها تعبیه کرده اند که خوشبختانه هشت تای آنها سالم و پابرجاست که در حال حاضر فقط دوتای آنها (آسیاب هشتمی و نهمی) هنوز به کار است و سنگش می چرخد، ولی به جای گندم، جو، ذرت، الم و حنا، سنگ را پودر می کند و به مصرف تهیه سفید آب حمام رسانیده می شود.

بعضی از این آسیاب ها دو تنوره ای بود و بالطبع دو دستگاه آرد کننده کار می کرد. ارتفاع تنوره ها متغیر است و بلندای آنها حدود 10 متر الی 12 متر می باشد طول جدول تنوره ها بستگی به شیب زمین دارد، آسیاب یازدهمی بیش از 2 الی 3 متر جدول ندارد، هرچه شیب ملایم تر می شده است جدول تنوره طولانی تر است.

همگی آنها از سنگ و ساروج ساخته شده اند. آبشار فعلی استهبان جای سومین آسیاب را اشغال کرده است. ولی جایش را به حمام مرتضی خان و آسیاب دومی ساختمان بانک صادرات به جایش نشسته است.

در تابستان هوای مرطوب و فرح بخش باغها و سایه خنک درختان بر دیواره تنوره ها و جدول آسیاب و نمناکی دیواره ها، آنچنان لطافت و زیبای به ارمغان می آورد که انسان می خواهد تن خسته و قلب افسرده اش را برخنکای سبزینه و گلسنگها و پرسیاوشان دیواره ها بچسباند تا کدورت ذهن و تیرگی دلش را صیقل دهد.

استخر حاج میرزا صادق معزی حسینی

در ابتدای دامنه کوه جنوبی استهبان که مشرف به شهر است استخر بسیار زیبا و بزرگی به شعاع تقریبی 10 گز قرار دارد که به گویش مردم استهبان «سلخ حاجی م صدق» شهرت دارد. سازنده آن حاج میرزا صادق حسینی (معزی) (1244-1313 ه ق) است که میرزا حسن حسینی فسایی در صفحه 1258 فارسنامه ناصری از ایشان به نیکی یاد می کند این استخر مورد استفاده عموم است و آب آن صرف باغی می شود که باز به دست حاج میرزا صادق ساخته شده است.

استخر بخو BUXU

استخری است چهارگوش با آبی بسیار زلال و خنک که از چشمه ای به همین نام پر می گردد. این استخر بالاتر از باغ جوزا و در کوه بش BAS واقع شده است. خنکی و زلالی آب این استخر زبانزد مردم است با سه بار پر و خالی شدن این استخر، استخر حاج میرزا صادق کاملاً پر می شود. این استخر هم توسط حاج میرزا صادق ساخته شده و همه مردم می توانند از آن استفاده کنند.

امام زاده پیرمراد

یکی از اماکن مقدس و متبرکه شهر استهبان امام زاده محمد بن علی ابراهیم بن موسی بن جعفر (ع) معروف به پیرمراد است. این امام زاده در باختر استهبان و به فاصله 1000 قدمی از مرکز شهر قرار دارد. براساس اطلاعات گذشتگان در ابتدا گنبد بسیار کوچک و گلی داشته است که در اثر بارندگی شدید پیاپی هفت روزه و راه افتادن رودخانه پیرمرداد آب از اطراف بقعه عبور می کرده ولی صدمه ای به قبر وارد نشده، اما در مسیر آن شن هایی جمع شده که گنبد آن به همت حاج میرزا بابا (1200-1282 هجری قمری) فرزند حاج آقا محمد فرزند آقا علی فرزند محمد علی بیگ ذوالقدر جهرمی از سلسله خواجه ها که در زمان سلطنت زندیه به حکومت بلوک اصطهبانات مصوب گردیده بود. (1) مرمت و بازسازی و پس ازچند سال دوباره گنبد و ایوانی که تزیین به کاشی کاری بود ساخته شد.

بنای نسبتاً مجللی به نام امامزاده پیرمراد با گنبد کاشی سفید که مزین به نقوش طرح لوزی است در اصطهبانات وجود دارد، دو مناره کوچک و ایوانی در جلو آن واقع و تا حدی به بقعه شاه چراغ شباهت یافته است. حوض درازی نیز در محور بقعه ساخته اند که بر زیبایی آن می افزاید.(2)

در کناره دیواره قدیمی که قطر هر پی آن حدود 5/1 تا 2 گز بوده، یک سنگ قهوه ای به خط کوفی وجود دارد که هم اکنون زیر خاک است.

در سال 1362 خورشیدی جهت گسترش و احداث گنبد و بارگاه جدید تصمیم گرفته شد که ساختمان موجود را خراب کنند، علیرغم تمام مخالفت های محلی سرانجام در شب تاسوعای همین سال (2 مهر 1362خ) قسمتی از آن را با لودر خراب کردند.

سرانجام در سال 1368 پس از ویرانی تدریجی ساختمان قبلی کلنگ احداث ساختمان جدید با زیربنای 110 متر به زمین زده شد و شرکت سد برتهران با مصالح امروزین شروع به کار کرد و هنور به مرحله نهایی خود نرسیده است. (مرداد 76)

در حال حاضر ساختمان پیرمراد دارای چهار رواق و یک مسجد است. محوطه داخل حرم 144 مترمربع می باشد که دارای یک عرق چین که روی آن گنبدی به ارتفاع تقریبی 28 متر و قطر 13 متر می باشد که همگی با آهن آلات و سیمان و به دست کارشناسان و معماران مجرب محلی بدون استفاده از هرگونه جرثقیلی ساخته شده است. چنین گنبدی از نظر ارتفاع در استانهای مجاور مشاهده نشده است.

ضریح آن به عرض3 و طول 4 متر و ارتفاع 80/2 متر توسط برادران نقره ساز پرورش اصفهان به مبلغ 2 میلیون و 400 هزار تومان در سال 72-71 ساخته شد.

در سال 1373 خورشیدی دو عدد مناره به ارتفاع تقریبی 40 متر و قطر 2 متر از آهن و آجر و سیمان ساخته شد، که هنوز تزیینات آن به عمل نیامده است.

محمد رضا آل ابراهیم

برکه صفی

در استهبان بنا به اقتضای طبیعت و سخت کوشی مردم در دل کوهها، آب انبارهای زیادی ساخته شده است. یک از این آب انبارها که در نیم فرسنگی خاور استهبان در کنار جاده استهبان- نی ریز قرار دارد «برکه صفی» می باشد که در اصطلاح و گویش مردم «برکه سفید» خوانده می شود. این برکه که تاریخ ساخت خود را در سطح زیرین سقف در بردارد، 1067 هجری قمری است که توسط حکام دولت صفویه ساخته شده است.مصالح بکاررفته چون دیگر برکه های منطقه از سنگ و ساروج است. ابعاد تقریبی آن 3 در 6 گز می باشد. ارتفاع آن به دلیل وجود آب و گل و لای مشخص نشد ولی قاعدتاً باید حدود 3 گز باشد.

کرش سنگی KOROS

به دستگاهی که در آن انگور را طی مراحلی به «شیره» تبدیل می کنند کرش گفته می شود در کوههای استهبان کرش های فراوانی وجود دارد که از همه جالبتر و دیدنی تر کرش سنگی است که در کوه «توده= تودج» نزدیکی «بیلوBAYALU» قراردارد.

پاتیل، آب سنگ، انگور اشکن، تار و ... در دل کوه کنده اند و به شیره پزی مشغول بوده اند.

توی لا TU-LAY

در کوه جنوبی استهبان منظرگاه و تفریحگاه کم نظیری است که هرساله در تابستان مشتاقان و علاقمندان زیادی را از شهرهای دور و نزدیک به خود فرا می خواند. دو چشمه بزرگ «قهری»و «پازهری» آبی بسیار زلال و گوارا و خنک به ارمغان می آورند کمتر کسی است که بتواند تن خسته و گرمازده و لبان تف دیده اش را برای بیش از چند لحظه بدان بسپارد. بهتر است رشته سخن را به دست میرزا حسن حسینی فسایی در فارسنامه ناصری بسپاریم.

گشاده چشمه ای از قله کوه                               گل سنبل به گرد چشمه انبوه

زمینش در نقاب گل نهفته                                  گل و سبزه است کاندر هم شکفته

این دو چشمه قهری و پازهری از جانب قبله، همه جا در زیر درختان باثمر و بی ثمر می آید و نزدیک به فرسخی در بیشتر جاهای آن آفتاب دیده نشود و در بهار نزدیک ده فرسنگ آسیا گردان آب دهد.

باغ جوزا

در فاصله تقریبی 3 کیلومتری جنوب استهبان و در دامنه کوه بش BAS تفریحگاهی دیدنی وجود دارد که آرامش و سکوت، زلالی آب چشمه، سایه درختان چنار سربه هم آورده، هوای دلنشین، صوت دلکش پرندگان، عطر آویشن های کوهی، بوی وحشی گلهای روییده در اطراف خوشه های چیده شده انگور که در خنکای گلسنگ های حاشیه جدول آب لمیده اند همه و همه، انسان را به آرامشی فرح انگیز دعوت می کند تا به دور از دغدغه های عصر ماشین ساعاتی در دامن طبیعت بسر برد. بیهوده نیست که روانشاد شمس اصطهباناتی سروده است.

باغ جوزا و نسیم خرداد                     مرده را زنده کند در مرداد

چنار آب بخش

در مرکز شهر استهبان درخت چنار کهنسالی وجود داشت که نظیر آن را مشکل بتوان پیدا کرد، در فارسنامه ناصری آمده است :«در اوایل این قصبه درخت چناری است که در بلندی قد و کلفتی و راستی کنده و خرمی شاخه، مانندش دیده نگشته است. ارتفاعش نزدیک به 20 ذرع شده است و دایره بیخ کنده آن بیشتر از دو ذرع است.»

فرصت الدوله شیرازی در صفحه 412 کتاب خود به نام «آثار عجم» می نویسد:«ارتفاع چنار آب بخش 45 ذرع و 11 ذرع قطر دارد.» در افواه عمومی چنین است که این چنار قدمتی 900 ساله دارد.

از گذشته های دور کاروانیان در زیرسایه آن غنوده اند و با مردمان این محل به داد و ستد پرداخته اند. هنوز که هنوز است مرکز عمده خرید و فروش و نبض بازار در حول و حوش همین درخت است. مرکز اصلی بخش آب چشمه های استهبان و روانه شدن به محلات چهارگانه، گزمان، تیرونجان و اهر و محله میری از همین مکان صورت می گرفته است، که به آن (مروMAROW) می گفته اند متاسفانه با از بین بردن « مرو» و سیمانی شدن جدول های آب و آسفالت شدن اطراف چنار و بی توجهی مسولین گذشته، روز به روز از طراوت و سرسبزی آن کاسته گردید تا جایی که این درخت 900 ساله را به مرز نابودی کشاندند.

چنار بازار

در خیابان کزمان KAZAMAN (سلمان) سرکوچه محله میری استهبان در خت چناری وجود دارد که در نوع خود بی نظیر است. بهتر است سخن را از زبان آقای حسین ملکی در کتاب جنگلها و گسترش کویرهای ایران بشنویم:

«در انتهای بازار اصطهبانات درخت چناری است که براثر قدمت عمر تنه آن پوسیده و خالی شده و در حفره تنه آن دو مغازه یکی قصابی و دیگری کبابی ایجاد شده بود، چون مغازه های مذکور از داخل و خارج گل اندود شده بود، تعیین اندازه محیط آن میسر نبود، قسمت فوقانی تنه و تاج درخت از پشت بام مغازه ها هویدا بود.»

چنار یزیدیان (یزیون YAZYUN)

در میدان محله تیرونجان TIR-VANJAN چنار تنومند و کهنسالی وجود دارد که نسبت کاشت آن را به یزیدهایی می دهند که در اواخر سلسله صفویه و در دوران زندیه به استهبان آمده اند تا علاوه بهر حفر قنوات «خیر» به ساختن ابنیه و اماکن مقدسه از قبیل ساختمان پیرمراد و حمام کزمان بپردازند. در مجاورت همین چنار مسجدی زیبا بنا نموده اند که ویژگی های سبک معماری یزد در آن دیده می شود.